पुणे: वाहनांच्या उच्च घनतेमुळे चाललेल्या, मुंबईने प्रमुख भारतीय शहरांमध्ये प्रति किमी रस्त्याच्या लांबीच्या सर्वाधिक कार्बन डायऑक्साइड (CO₂) उत्सर्जनाची नोंद केली आहे, तर दिल्ली, बेंगळुरू, चेन्नई, हैदराबाद आणि पुणे यांसारख्या महानगरांनी देखील उच्च पातळीचे नायट्रोजन ऑक्साईड (NOx) आणि कार्बन मोनोऑक्साइड (CO) उत्सर्जन दाखवले आहे. डेटा.फ्रान्सच्या Laboratoire des Sciences du Climat et de l’Environnement आणि Université Paris-Saclay मधील संशोधकांच्या नेतृत्वाखाली हा अभ्यास, IIT Bombay आणि Paris-based Urban Mobility डेटा फर्म NEXQT SAS च्या योगदानाने, दररोजच्या रस्त्यावरील रहदारी CO₂ आणि वायू प्रदूषक उत्सर्जनासाठी भारतीय शहरांमध्ये 050-5 met 05% रिझोल्यूशनसाठी मॅप केले गेले. 2021.हा अभ्यास CHETNA प्रकल्पाचा एक भाग आहे (शहरवार उच्च-रिझोल्यूशन कार्बन उत्सर्जन ट्रॅकिंग आणि राष्ट्रव्यापी विश्लेषण), 100 हून अधिक भारतीय शहरांमध्ये उत्सर्जनाचा मागोवा घेण्यासाठी एक महत्त्वाकांक्षी उपक्रम.वाहनांची घनता आणि CO₂ उत्सर्जनाची शहरानुसार तुलना केल्यास स्पष्ट कल दिसून आला: घनदाट रहदारी असलेली शहरे प्रति किमी रस्त्यावर जास्त CO₂ उत्सर्जित करतात. विश्लेषण केलेल्या शहरांमध्ये सर्वाधिक वाहन घनता आणि प्रति किमी सर्वाधिक CO₂ उत्सर्जन या दोन्हीची नोंद करून मुंबई वेगळी ठरली. चंदीगड, चेन्नई, पुणे आणि बेंगळुरू सारखी इतर शहरे उच्च-घनता, उच्च-उत्सर्जन क्लस्टरमध्ये पडली, जरी मुंबईपेक्षा तुलनेने कमी पातळीवर. काही समान दाट शहरांपेक्षा कमी प्रति-किमी CO₂ उत्सर्जनासह, मध्य-उच्च श्रेणीत दिल्ली दिसून आली, तर गुवाहाटी, इंदूर आणि जयपूरने तुलनेने कमी रहदारी घनता आणि उत्सर्जन नोंदवले.दिल्ली प्रति किमी रस्त्याच्या उत्सर्जनासाठी मध्यम श्रेणीत असताना, रस्त्यावरील रहदारीतून एकूण CO₂ उत्सर्जनासाठी ते मुंबई आणि बेंगळुरू या तीन शहरांमध्ये सामील होते. तथापि, दरडोई उत्सर्जन वेगळी कथा सांगतात: अभ्यास केलेल्या जवळपास सर्वच 15 शहरांमध्ये प्रति व्यक्ती वार्षिक 0.2 टन CO₂ पेक्षा कमी CO₂ ची समान पातळी दर्शविते, भारतीय शहरांमधील प्रति निवासी वाहन वापराचे नमुने सुचवतात.प्रदूषक-निहाय अंदाज पुढे दर्शविले की NOx आणि CO चा सर्व शहरांमधील रस्ते वाहतूक उत्सर्जनाचा अभ्यास केला गेला. तुलनात्मक हीटमॅपने सूचित केले आहे की मुंबई, दिल्ली, बेंगळुरू, चेन्नई, हैदराबाद आणि पुणे यासह मोठ्या महानगरांनी – गुवाहाटी, मंगळुरु आणि तिरुपूर सारख्या लहान शहरांपेक्षा जास्त NOx आणि CO उत्सर्जन नोंदवले आहे.PM₁₀, PM₂.₅ सह वाहतूक-संबंधित कण प्रदूषक आणि ब्लॅक कार्बन, प्रमुख शहरांमध्ये मध्यम स्तरावर देखील उपस्थित होते, अभ्यासाच्या आकडेवारीने दर्शविले परंतु NOx आणि CO पेक्षा कमी प्रमाणात राहिले.CO₂ हा हरितगृह वायू आहे. जेव्हा ते मोठ्या प्रमाणात सोडले जाते – मुख्यतः वाहने, ऊर्जा प्रकल्प आणि उद्योग – ते वातावरणात उष्णता अडकवते, ज्यामुळे ग्लोबल वार्मिंग होते. CO₂ ची वाढती पातळी उष्ण तापमान, वारंवार उष्णतेच्या लाटा, अनियमित पाऊस, पूर, दुष्काळ आणि समुद्राची वाढती पातळी यांच्याशी निगडीत आहे.पल्मोकेअर रिसर्च अँड एज्युकेशन फाउंडेशनचे संचालक आणि इंडिया चेस्ट सोसायटीचे अध्यक्ष डॉ. संदीप साळवी म्हणाले की, वाहनांच्या प्रदूषकांमध्ये कार्बन मोनोऑक्साइड विशेषतः हानिकारक आहे कारण ते शरीरात ऑक्सिजन वितरणात व्यत्यय आणते, म्हणजे रक्तामध्ये कमी ऑक्सिजनचा प्रसार होतो. “यामुळे फुफ्फुसांचे नुकसान होऊ शकते आणि अनेक आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात.” दुसरीकडे, कार्बन डाय ऑक्साईड हा प्रामुख्याने हरितगृह वायू आहे जो ग्लोबल वार्मिंगमध्ये योगदान देतो आणि सामान्य वातावरणीय पातळीवर श्वास घेतल्यास त्याचा थेट आरोग्यावर परिणाम होत नाही, असे ते म्हणाले.डॉ. साळवी म्हणाले, “सर्व वाहनांचे प्रदूषक हानिकारक आहेत, परंतु कण हे सर्वात जास्त चिंतेचे आहे, कारण ते रक्तप्रवाहात प्रवेश करू शकतात आणि अनेक अवयवांवर परिणाम करू शकतात. नायट्रोजन ऑक्साईड फुफ्फुसासाठी देखील हानिकारक असतात आणि सूर्यप्रकाशाच्या उपस्थितीत, ओझोन तयार होतो, जो दुय्यम प्रदूषक आहे आणि फुफ्फुसाच्या ऊतींना आणखी नुकसान पोहोचवतो. नायट्रोजन ऑक्साईड आणि विषाणूजन्य संसर्ग देखील वाढवतो.”हरीश सी फुलेरिया, पर्यावरण विज्ञान आणि अभियांत्रिकी केंद्रातील IIT-B सहयोगी प्राध्यापक, ज्यांनी अभ्यासात योगदान दिले आणि CHETNA प्रकल्पाचा भाग आहे, म्हणाले, “चेतना प्रकल्पाचा एक भाग म्हणून, आम्ही भारतातील सुमारे 10 शहरांसाठी कार्बन आणि वायू प्रदूषक उत्सर्जनासाठी उच्च स्थानिक आणि तात्पुरते रिझोल्यूशन डेटा विकसित करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे. येथे सादर केलेली कार्यपद्धती उर्वरित शहरांसाठी मोजली जाईल आणि त्याव्यतिरिक्त निवासी, ऊर्जा, अवजड उद्योग, एमएसएमई आणि विमान वाहतूक क्षेत्रांसाठी उत्सर्जनाचा अंदाज लावला जाईल. वेब पोर्टल आणि डॅशबोर्डद्वारे डेटा सुलभ केला जाईल आणि शहर-विशिष्ट डॅशबोर्ड उपलब्ध करून शहरी नागरी संस्थांना सुपूर्द केले जातील.फेब्रुवारी 2026 मध्ये मुंबईत एक प्रमुख कार्यशाळा आयोजित केली जात आहे जिथे या शहरांतील व्यापक स्तरावरील भागधारकांना त्यांच्याशी डेटा/डॅशबोर्डवर चर्चा करण्यासाठी आणि त्यांच्या प्रतिक्रिया आणि सूचना जाणून घेण्यासाठी आमंत्रित केले जात आहे, फुलेरिया म्हणाले.हा अभ्यास वैज्ञानिक डेटा (एक निसर्ग पोर्टफोलिओ जर्नल) मध्ये प्रकाशनासाठी स्वीकारण्यात आला आहे.
✍🏻मुख्य संपादक – अशोक अंभोरे
