पुणे : नद्या संपत्ती निर्माण करू शकतात का? सेंटर फॉर इकोलॉजिकल सायन्सेस (CES), इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स (IISc), बेंगळुरू येथील ऊर्जा आणि पाणथळ संशोधन गटातील टीव्ही रामचंद्र, पारस नेगी आणि तुलिका मंडल यांच्या अलीकडील अभ्यासानुसार, मुळा-मुठा नदीच्या पाणलोटातून वार्षिक 5,000 कोटी रुपयांची पर्यावरणीय सेवा निर्माण होते. हा अभ्यास जूनमध्ये करण्यात आला आणि पाणलोटाच्या पर्यावरणीय मालमत्तेचे निव्वळ वर्तमान मूल्य (NPV) 1.3 लाख कोटी रुपये मोजले गेले.आकडेवारीचे स्पष्टीकरण देताना रामचंद्र म्हणाले, “जर तुम्ही बँकेत 1000 रुपये प्रतिवर्षी 10% व्याजाने ठेवले तर तुम्हाला 100 रुपये मिळतील. त्याचप्रमाणे, प्रतिवर्षी 5,000 कोटी रुपये मिळविण्यासाठी, परिसंस्थेची सध्याची किंमत मोजली गेली, ज्याला NPV म्हणतात, 1.3 लाख कोटी रुपये.”रामचंद्र म्हणाले की प्राथमिक डेटा वापरून नियमन सेवांचे प्रमाण ठरवणारा हा भारतातील पहिला अभ्यास असू शकतो. “इतर देशांमध्ये संशोधकांनी काय केले आहे, यावर आधारित लोक मूल्ये गृहीत धरत असत. हा एक छोटा प्रदेश असल्याने आम्ही या पाणलोटाची गणना करू शकतो.”हा अभ्यास UN च्या पर्यावरणीय-आर्थिक लेखा (SEEA) च्या प्रणालीचे अनुसरण करतो, ज्यामध्ये रामचंद्र योगदानकर्ता म्हणून सुमारे दोन वर्षांपूर्वी तयार करण्यात आले होते. एकूण मुळा-मुठा पाणलोट क्षेत्र 2,038.62 चौरस किमी आहे, त्यापैकी 463.13 वर्ग किमी (20%) जंगल आहे.संशोधकांनी इकोसिस्टम सेवांचे तीन गटांमध्ये वर्गीकरण केले. पाणी, लाकूड नसलेले वनोपज, इंधन लाकूड, चारा आणि मासे – तरतूद सेवांचे बाजारभाव वापरून मूल्यवान केले गेले. CO2, कार्बन साठा आणि जप्ती, भूजल पुनर्भरण, मृदा संवर्धन, पोषक सायकलिंग आणि हवा गाळण्याची प्रक्रिया यांचा सामाजिक खर्च लक्षात घेऊन नियमन सेवांची गणना करण्यात आली. पारिस्थितिक पर्यटन, पर्यावरण शिक्षण आणि संशोधन यासारख्या सांस्कृतिक सेवांना महसूल आणि निधीच्या आधारे मूल्य दिले गेले.फील्डवर्कमध्ये झाडांचा घेर आणि उंची मोजणे, वनस्पतींच्या विविधतेचे मॅपिंग करणे, मातीच्या पोषक तत्वांचे विश्लेषण करणे आणि कापणीबद्दल स्थानिक समुदायांची मुलाखत घेणे यांचा समावेश होतो.रामनदी-मुळा संगमावर, विकासाच्या दबावाखाली, मूल्यांकन केलेल्या ६.९ हेक्टर क्षेत्राने एकूण परिसंस्था पुरवठा मूल्य (TESV) रु. १७ लाख आणि NPV रु. ४३० लाख निर्माण केले.जीवननदी लिव्हिंग रिव्हर फाउंडेशनच्या संस्थापक-संचालक शैलजा देशपांडे, ज्यांनी सर्वेक्षण केले, त्यांनी मूल्यांकनाच्या महत्त्वावर भर दिला. “निर्णय घेताना पर्यावरणीय नुकसान क्वचितच घडते. आम्ही रु. 5,000-कोटी किंवा रु. 10,000-कोटी प्रकल्पांबद्दल बोलतो, परंतु परिसंस्थेशी तडजोड केली जाते, ज्याची परिमाण कधीच केली गेली नाही. या अभ्यासामुळे, शेवटी आमच्याकडे प्रकल्पामुळे किती नुकसान होते याची एक संख्या आहे.“ती म्हणाली, “रामचंद्रचे मूल्यांकन भविष्यातील प्रकल्पांच्या खऱ्या खर्चाचे मूल्यांकन करण्यासाठी एक साधन प्रदान करते. या परिसंस्थेतील कोणत्याही कोट्यवधीच्या प्रकल्पात प्रकल्पाचा खरा खर्च आणि पर्यावरणीय नुकसान होते. पुण्याच्या राहणीमान निर्देशांकाचे मूल्यांकन करणाऱ्या अधिकाऱ्यांनी या ग्रीन जीडीपीचा विचार केला पाहिजे. जेव्हा आपत्ती, पायाभूत सुविधांमुळे किंवा नैसर्गिक संरचनांमुळे उद्भवलेल्या आपत्तींना कारणीभूत ठरते. पर्यावरणीय नुकसानाची परिमाण. इकोसिस्टमच्या नुकसानाचे मूल्यमापन केले पाहिजे आणि सुरुवातीपासूनच प्रकल्पांमध्ये समाविष्ट केले पाहिजे.”
✍🏻मुख्य संपादक – अशोक अंभोरे
