पुणे: रब्बी हंगामापूर्वी वाटप करण्यात आलेल्या निकृष्ट ज्वारीच्या बियाण्यांमुळे अपेक्षित उत्पादन न मिळाल्याने जिल्ह्यातील शेकडो शेतकऱ्यांचे नुकसान होत आहे, त्यामुळे एकट्या भोर तालुक्यातील सुमारे २४० एकर क्षेत्रावर परिणाम झाला आहे.धनगवडी, खंडोबा मळा, कारी, ससेवाडी, कुंजीरवाडी या गावांतील उत्पादकांनी जिल्हा कृषी विभागाच्या देखरेखीखाली अधिकृत वाहिन्यांद्वारे पुरविलेल्या बियाण्यांमध्ये खराब उगवण आणि असमान पीक वाढ दिसून आल्याची तक्रार आहे.पेरणीपूर्वी सुमारे २४ क्विंटल प्रमाणित ज्वारीचे बियाणे तहसीलमध्ये वितरित करण्यात आले. शेतकऱ्यांचे म्हणणे आहे की, उच्च उत्पादन देणारे आणि स्थानिक माती आणि हवामानासाठी योग्य म्हणून प्रसिद्ध केलेल्या बियाण्यांनी सुरुवातीला सामान्य वाढ दर्शविली.तथापि, काही आठवड्यांतच, खराब विकसित कान आणि शेतात विसंगत उंचीसह झाडे खुंटलेली दिसू लागली.“सुरुवातीला, पीक सामान्य वाटले, परंतु काही आठवड्यांनंतर आम्हाला असमान वाढ दिसून आली. झाडे खुंटलेली राहिली आणि कान नीट विकसित झाले नाहीत,” असे कारी गावातील एका शेतकऱ्याने सांगितले. “आम्ही खते, सिंचन आणि वेळेवर पेरणी यासह शिफारस केलेल्या सर्व पद्धतींचे पालन केले. समस्या स्पष्टपणे बियाण्यांमध्ये आहे.”शेतकरी प्रतिनिधींनी शेअर केलेल्या अंदाजानुसार, उत्पादनात घट झाल्यामुळे प्रत्येक एकराचे 40,000 रुपयांपर्यंत नुकसान झाले आहे. एकट्या भोरमध्ये एकाच बॅचच्या बियाण्यांचा वापर करून सुमारे 240 एकर शेती केली असता, एकूण आर्थिक फटका कोट्यवधींमध्ये जाऊ शकतो, अशी भीती त्यांना वाटते.‘परभणी शक्ती’ या प्रश्नातील विविधता संपूर्ण महाराष्ट्रात वितरीत करण्यात आली आहे.तक्रारीनंतर चौकशी सुरू केल्याचे जिल्हा कृषी अधिकारी संजय काचोळे यांनी दुजोरा दिला.“या जातीची संपूर्ण राज्यासाठी शिफारस करण्यात आली आहे. शेतकऱ्यांनी जिल्ह्यातील काही शेतात वाढ खुंटली आहे. तक्रारी आल्यानंतर आम्ही चौकशी सुरू केली आहे,” काचोळे यांनी TOI यांना सांगितले. “वैज्ञानिक पडताळणी पूर्ण होईपर्यंत आम्ही निष्कर्ष काढू शकत नाही. आम्ही राज्याच्या इतर भागातही याच जातीच्या कामगिरीचे परीक्षण करू,” ते पुढे म्हणाले.या हंगामात जिल्ह्यात 13 तहसीलमध्ये 87,000 एकरवर ज्वारीची पेरणी झाली आहे. भोर तालुक्यातील कृषी अधिकाऱ्यांनी बाधित गावांना भेटी देऊन पिकांचे नमुने तपासणीसाठी घेतले आहेत.एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने सांगितले की, ही समस्या बियाण्याची गुणवत्ता, मातीची स्थिती, पोषक तत्वांची कमतरता, कीटकांचा प्रादुर्भाव किंवा इतर कृषीविषयक घटकांमुळे उद्भवते का याचे मूल्यांकन करण्यासाठी प्राथमिक तपासणी करण्यात आली आहे.“आम्हाला विशिष्ट क्षेत्रात खराब वाढीबाबत तक्रारी आल्या आहेत. एक तांत्रिक पथक परिस्थितीचे मूल्यांकन करत आहे. जर काही त्रुटी आढळल्या तर नियमानुसार कारवाई केली जाईल,” असे अधिकारी म्हणाले.तथापि, शेतकऱ्यांचा आग्रह आहे की नुकसानीची पद्धत अनेक गावांमध्ये सुसंगत आहे आणि मोठ्या प्रमाणात ही विशिष्ट बियाणे वापरल्या गेलेल्या शेतांमध्ये मर्यादित आहे. त्यांचा असा युक्तिवाद आहे की विविध बियाणे ब्रँड वापरणाऱ्या शेजारच्या शेतांनी तुलनेने चांगली पीक कामगिरी नोंदवली आहे, ज्यामुळे बियाण्याच्या गुणवत्तेच्या समस्यांबद्दल शंका अधिक दृढ झाली आहे.या रब्बी हंगामातील इतर पिकांच्या चढ-उतारांच्या किमतींमध्ये स्थिर उत्पन्न मिळण्याच्या आशेने अनेक शेतकऱ्यांनी ज्वारीची निवड केली होती. त्याऐवजी, त्यांना आता अविकसित पिकांचा सामना करावा लागत आहे जे गुरांसाठी दर्जेदार चारा म्हणूनही अयोग्य आहेत.“कर्ज घेतल्यानंतर आम्ही खते आणि मजुरांमध्ये गुंतवणूक केली. आता पीक निकामी झाले आहे. आमचे कर्ज कोण फेडणार?” ससेवाडीतील आणखी एका शेतकऱ्याने विचारले, “सरकारने योग्य चौकशी करून आम्हाला नुकसान भरपाई द्यावी.”स्थानिक शेतकरी प्रतिनिधी आणि उत्पादकांनी बाधित शेतांचे त्वरित सर्वेक्षण करून किमान 40,000 रुपये प्रति एकर नुकसान भरपाई देण्याची मागणी केली आहे. अनियमितता आढळल्यास बियाणे पुरवठादारावर कडक कारवाई करण्याची मागणीही त्यांनी केली आहे.कृषी तज्ज्ञांनी सांगितले की, अनियमित पाऊस आणि पोषक तत्वांचा असंतुलन पिकांच्या कामगिरीवर परिणाम करू शकतो, परंतु अनेक गावांमधील एकसमान तक्रारी बियाण्यांच्या बॅचची सखोल चौकशी करण्याची हमी देतात.बहुतेक तालुके परंपरेने धान्य आणि चारा या दोन्हीसाठी प्रमुख पीक म्हणून ज्वारीवर अवलंबून आहेत. या प्रमाणाचा धक्का शेताच्या उत्पन्नावर तसेच पशुधन मालकांवर, जे ज्वारीच्या अवशेषांवर चारा म्हणून अवलंबून असतात, यावर मोठा परिणाम होऊ शकतो.कापणीचा काळ जवळ आल्याने शेतकरी सांगतात की हा काळ महत्त्वाचा आहे. शेतकरी नेते शांताराम सरवदे म्हणाले, “आम्ही अहवालासाठी महिने वाट पाहू शकत नाही. आमचे नुकसान तात्काळ झाले आहे.” “प्रशासनाने त्वरेने काम केले पाहिजे जेणेकरून आम्ही पुढील हंगामाची तयारी करू शकू.”
✍🏻मुख्य संपादक – अशोक अंभोरे
